Suistimal niyetten çok bir fırsat bulma veya oluşturma meselesidir: Fırsat varsa, onu değerlendirecek biri/leri de hep vardır.

Suistimal niyetten çok bir fırsat bulma veya oluşturma meselesidir: Fırsat varsa, onu değerlendirecek biri/leri de hep vardır.

Şirketinizde bugün her şey yolunda görünebilir.
Ama bir yerlerde, bir çalışan, bir tedarikçi, belki bir yönetici sessizce tek bir şey bekliyordur:
Zayıf bir onay süreci…
Boş bir imza…
Kontrol edilmeyen bir yetki…

Suistimal çoğu zaman “kötü insan” ile başlamaz; açıkta bırakılmış bir fırsatla başlar.
Ve araştırmalar net: Fırsat yoksa, niyetli dolandırıcı bile çoğu zaman harekete geçemez (Schuchter & Levi, 2016; Schuchter & Levi, 2015; Suh et al., 2019; Othman & Othman, 2025).

Suistimalin çekirdeği: Fırsatı görmek ya da bilerek yaratmak

Cressey’nin meşhur Fraud Triangle (Suistimal Üçgeni), üç temel unsurdan bahseder: baskı, fırsat, rasyonalizasyon (Schuchter & Levi, 2016; Waromi et al., 2025; Saluja et al., 2021).
Elinizde para sıkıntısı (baskı) ve “ben aslında hak ediyorum” düşüncesi (rasyonalizasyon) olabilir;
ama zayıf kontrol, denetlenmeyen yetki veya boşluk olmadan suistimal yapmak çoğu zaman mümkün değildir (Schuchter & Levi, 2016; Zuberi & Mzenzi, 2019; Suh et al., 2019; Kagias et al., 2021).

Nitekim hem saha görüşmeleri hem ampirik çalışmalar, fırsatın bütün beyaz yaka suçlarda evrensel önkoşul olduğunu vurguluyor (Schuchter & Levi, 2016; Schuchter & Levi, 2015).

Tanzanya’da çalışan ve yönetici fraud’u üzerine yapılan bir çalışma, vakaların çoğunda zemin hazırlayan faktörün zayıf kontrol ortamı, yetersiz kontrol aktiviteleri ve iş birliği imkânı olduğunu gösteriyor (Zuberi & Mzenzi, 2019).
Devlet kontrolündeki şirketlerde yapılan araştırmalar, prosedürler kâğıt üzerinde olsa bile, fırsat oluşturan boşluklar (esnetilen kurallar, göz yumulan süreçler) olduğunda suistimal riskinin çok yüksek seyrettiğini ortaya koyuyor (Hashim et al., 2020).
İslami bankalarda yapılan bir çalışmada, fırsat ve çalışanların suistimal yapabilecek “kapasitesi” varken fraud ihtimalinin anlamlı biçimde arttığı, baskı ve rasyonalizasyonun ise daha az belirleyici olduğu bulunuyor (Othman & Othman, 2025).

Yani: Suistimal bir karakter testi kadar, bir imkân testidir. Kurum o imkânı verdiği anda oyun başlar.

Dolandırıcı “yakınınızdadır” çünkü fırsat içerden doğar

Beyaz yaka suçlularla yapılan derinlemesine mülakatlar, faillerin çoğunun şirket içinde mevcut süreçleri kullanarak veya esneterek fırsat yarattığını gösteriyor (Schuchter & Levi, 2016; Schuchter & Levi, 2015).

Yetkilerin tek kişide toplanması,
Görevler ayrımının kağıt üzerinde kalması,
Onay mekanizmalarının fiilen atlanabilmesi,
Yönetim tarafından zaman zaman bilerek “esnetilen” kurallar…

Bunların hepsi, niyetli bir kişi için sessizce olgunlaşan fırsatlar.
Üstelik bu kişiler, kendi pozisyon ve becerilerini kullanarak sistemin nereden kırılacağını çok iyi biliyor (Schuchter & Levi, 2015; Kalovya, 2020).

Araştırmalar, suistimal yapan üst düzey yöneticilerin, kurumsal sınırları “maksimum derecede zorlamanın” ve yasal–yasa dışı çizgiyi sürekli test etmenin kendileri için bir tür “oyun” ve adrenalin kaynağına dönüştüğünü aktardığını gösteriyor (Schuchter & Levi, 2015).
Yani, sadece fırsatı beklemiyorlar;
bazıları aktif şekilde fırsat tasarlıyor.

Fırsatı küçültmek, suistimali boğmanın en etkili yolu

Literatür, söylemden öte, rakamla konuşuyor:

Güney Kore finans sektöründe 395 çalışanla yapılan bir çalışma, fırsatı azaltan etkili iç kontrol mekanizmalarının fraud görülme ihtimalini anlamlı şekilde düşürdüğünü gösteriyor (Suh et al., 2019).
- İlginç nokta: Sadece çok sayıda kontrolü “var” göstermek değil, bu kontrollerin nasıl işletildiği (kalitesi) daha kritik (Suh et al., 2019).
Aynı çalışma, yönetim tarafından kontrollerin baypas edilmesi (“management override”) algısı arttıkça, kurumdaki fraud olaylarının da arttığını ortaya koyuyor (Suh et al., 2019).
Fraud diamond ve benzeri modeller, özellikle fırsat ve kapasiteyi kısan firmaların suistimal vakalarını azaltabildiğini gözler önüne seriyor (Waromi et al., 2025; Othman & Othman, 2025; Saluja et al., 2021).

Kısacası:
En güçlü anti-fraud yatırımı, “fırsat mimarisini” değiştirmektir.

Şirketlere ayna: Siz istemeden hangi fırsatları yaratıyorsunuz?

Araştırmalar şirket içi fırsat alanlarını üç blokta topluyor (Zuberi & Mzenzi, 2019; Suh et al., 2019; Othman & Othman, 2025; Kagias et al., 2021; Ghafoor et al., 2019):

Zayıf kontrol ortamı
- Yönetim tonu (“tone at the top”) ile uyumsuz politikalar,
- Etik kültürü desteklemeyen performans baskıları,
- “Sonuç varsa yöntemine bakmayız” mesajları.
İç kontrol ve gözetim boşlukları
- Görevler ayrımının yapılmaması,
- Bağımsız ve etkin denetim eksikliği,
- Yönetim tarafından sık sık “istisna” yapılması.
Yönetim ve kurul düzeyinde fırsat alanları
- Zayıf bağımsız yönetim kurulu ve denetim komitesi,
- Kurulda etkin gözetim yapabilecek bağımsız ve çeşitli (özellikle kadın üye varlığı gibi) yapıların eksikliği (Ghafoor et al., 2019).

Bu tabloyu kendi şirketinize uyguladığınızda acı bir noktaya gelebilirsiniz:
Suistimal, çoğu zaman dışarıdan değil, bizzat kurumun kendi tasarım hatalarından besleniyor.

Fırsat vermezseniz, çoğu dolandırıcı başarısız kalır

Güncel derlemeler ve saha çalışmaları, fraud vakalarının ardındaki üçlüyü tekrar tekrar doğruluyor: baskı, fırsat, rasyonalizasyon (Schuchter & Levi, 2016; Zuberi & Mzenzi, 2019; Suh et al., 2019; Waromi et al., 2025; Kagias et al., 2021).
Baskıyı ve bahaneleri tamamen yok edemezsiniz;
ama fırsatı dramatik şekilde daraltabilirsiniz.

Kontrolleri gerçek anlamda çalıştırarak,
Yönetim override’ını neredeyse imkânsız hale getirerek,
Görevler ayrımını, kritik yetkilerin tek elde toplanmamasını güvenceye alarak,
Yönetim kurulu ve denetim komitelerini gerçekten bağımsız ve etkin yapılandırarak (Suh et al., 2019; Othman & Othman, 2025; Kagias et al., 2021; Ghafoor et al., 2019; Saluja et al., 2021).

Sonuç olarak: “Suistimal bir fırsat bulma veya oluşturma meselesidir.”
Dolandırıcılar, en yakınınızda, sizden bir açık vermenizi bekler.

Bu yüzden asıl soru şu:
Şirketinizde şu an hangi açık, hangi zayıf süreç veya hangi “göz yumulan istisna”,
yarının büyük suistimal vakasının sessizce olgunlaşan fırsatı haline geliyor?

Referanslar

Schuchter, A., & Levi, M. (2016). The Fraud Triangle revisited. Security Journal, 29, 107-121. https://doi.org/10.1057/sj.2013.1

Zuberi, O., & Mzenzi, S. (2019). Analysis of employee and management fraud in Tanzania. Journal of Financial Crime. https://doi.org/10.1108/jfc-01-2018-0012

Hashim, H., Salleh, Z., Shuhaimi, I., & Ismail, N. (2020). The risk of financial fraud: a management perspective. Journal of Financial Crime. https://doi.org/10.1108/jfc-04-2020-0062

Schuchter, A., & Levi, M. (2015). Beyond the fraud triangle: Swiss and Austrian elite fraudsters. Accounting Forum, 39, 176 – 187. https://doi.org/10.1016/j.accfor.2014.12.001

Suh, J., Nicolaides, R., & Trafford, R. (2019). The effects of reducing opportunity and fraud risk factors on the occurrence of occupational fraud in financial institutions. International Journal of Law, Crime and Justice. https://doi.org/10.1016/j.ijlcj.2019.01.002

Waromi, J., Rofingatun, S., & Nababan, D. (2025). SYSTEMATIC ANALYSIS OF THE APPLICATION OF FRAUD TRIANGLE THEORY IN ACCOUNTING FRAUD DETECTION: A LITERATURE REVIEW OF PRESSURE, OPPORTUNITY, AND RATIONALISATION. Journal of Economic, Bussines and Accounting (COSTING). https://doi.org/10.31539/costing.v8i3.15905

Othman, N., & Othman, I. (2025). The nexus between fraud risk factors, Islamic corporate governance, and occupational fraud in the Islamic banking industry. Risk Governance and Control: Financial Markets and Institutions. https://doi.org/10.22495/rgcv15i2p6

Kagias, P., Cheliatsidou, A., Garefalakis, A., Azibi, J., & Sariannidis, N. (2021). The fraud triangle – an alternative approach. Journal of Financial Crime. https://doi.org/10.1108/jfc-07-2021-0159

Kalovya, O. (2020). Determinants of occupational fraud losses: offenders, victims and insights from fraud theory. Journal of Financial Crime. https://doi.org/10.1108/jfc-10-2019-0136

Ghafoor, A., Zainudin, R., & Mahdzan, N. (2019). Factors Eliciting Corporate Fraud in Emerging Markets: Case of Firms Subject to Enforcement Actions in Malaysia. Journal of Business Ethics, 1-22. https://doi.org/10.1007/s10551-018-3877-3

Saluja, S., Aggarwal, A., & Mittal, A. (2021). Understanding the fraud theories and advancing with integrity model. Journal of Financial Crime. https://doi.org/10.1108/jfc-07-2021-0163